سنگ کلیه از جمله مشکلات دردناک دستگاه ادراری است که زمانی ایجاد میشود که مواد معدنی و نمکها در کلیه رسوب کرده و به شکل کریستال هایی سخت درمیآیند، اما چه عواملی باعث میشوند این کریستال های کوچک به سنگ هایی دردناک تبدیل شوند؟ آیا رژیم غذایی، کمآبی یا عوامل ژنتیکی نقش بیشتری دارند؟ درک علت و نحوه پیشگیری از سنگ کلیه به ما کمک میکند از دردهای شدید و درمان های پرهزینه جلوگیری کنیم و سلامت کلیهها را حفظ نماییم.
سنگ کلیه چیست؟
ادرار حاوی مواد زائدی است که به صورت محلول درآمدهاند و اگر این مواد زائد در مقدار کمی از ادرار حل شوند، کم کم کریستال های معدنی و نمکی را تشکیل میدهند و با جذب سایر مواد به صورت سنگ های سختی در میآیند که به راحتی قابل دفع نیستند و اگر مایع ادرار در بدن کافی باشد، مواد زائد به سرعت از بدن بیرون رانده میشوند، اما در صورتی که مایع ادرار آنقدر کافی نباشد که شستشوی مواد زائد را در بدن به انجام برساند، تشکیل سنگ های رسوبی آغاز میگردد.
این بیماری در مردان، نسبت به زنان بیشتر دیده میشود و طبق آمارهای موجود، ابتلا به سنگ کلیه، در مردان، یک/دهم و در زنان یک/ سی و پنجم جمعیت را در بر میگیرد و همچنین جالب است بدانید که این مشکل، اغلب در سنین ۲۰ تا ۵۰ سالگی، بروز پیدا میکند.
عوامل خطر ایجاد سنگ کلیه
عوامل متعددی در بروز سنگ کلیه نقش دارند که آگاهی از آنها در پیشگیری بسیار مؤثر است:
کم آبی بدن
نوشیدن آب ناکافی باعث افزایش غلظت مواد معدنی در ادرار میشود و محیطی ایدهآل برای رسوب کریستالها و تشکیل سنگ کلیه فراهم میکند و وقتی ادرار غلیظ شود، نمکها و کلسیم سریعتر ته نشین میشوند و به مرور سنگ شکل میگیرد، کمآبی مزمن، حتی در افرادی که علائم خاصی ندارند، خطر سنگ سازی را افزایش میدهد، بنابراین نوشیدن حداقل ۸ تا ۱۰ لیوان آب در روز برای پیشگیری ضروری است.
رژیم غذایی نامناسب
مصرف زیاد نمک، پروتئین حیوانی و مواد غنی از اگزالات مانند اسفناج، چای و شکلات سطح کلسیم و اسید اوریک در ادرار را افزایش میدهد، این مواد با تشکیل کریستال و رسوب در کلیه، خطر ایجاد سنگ را بالا میبرند و رعایت رژیم متعادل، کاهش نمک و محدود کردن منابع اگزالات برای پیشگیری از سنگ کلیه اهمیت دارد.
سابقه خانوادگی یا ژنتیک
افرادی که والدین یا خواهر و برادری مبتلا به سنگ کلیه دارند، بیشتر در معرض ابتلا هستند، برخی جهش های ژنتیکی بر متابولیسم کلسیم، اگزالات و اسید اوریک تأثیر میگذارند و زمینه ساز تشکیل کریستالها میشوند، آگاهی از سابقه خانوادگی به پزشک کمک میکند روش های پیشگیری و بررسی های منظم برای کاهش ریسک سنگ سازی را توصیه کند.
چاقی و کم تحرکی
اضافه وزن و سبک زندگی کم تحرک باعث تغییرات متابولیک میشود که سطح کلسیم و اسید اوریک ادرار را افزایش میدهد و همچنین چاقی با افزایش فشار داخل شکمی و اختلال در جریان ادرار، احتمال رسوب مواد معدنی در کلیه و تشکیل سنگ را بالا میبرد، فعالیت بدنی منظم و کاهش وزن نقش مهمی در پیشگیری از سنگ کلیه دارد.
برخی بیماریها یا داروها
اختلالات متابولیک مانند نقرس، مشکلات تیروئید یا بیماری های گوارشی که جذب مواد معدنی را تغییر میدهند، احتمال تشکیل سنگ را افزایش میدهند و همچنین مصرف برخی داروها یا مکمل های کلسیم و ویتامین D بدون نظارت پزشک، سطح کلسیم ادرار را بالا برده و زمینه ساز سنگ سازی میشوند، بررسی وضعیت سلامتی و مصرف داروها تحت نظر پزشک ضروری است.
بیشتر بخوانید: هزینه جراحی سنگ کلیه
علائم سنگ کلیه
سنگ های کلیه در انواع و اندازههای مختلفی به وجود میآیند و گاهی به کوچکی یک دانه شن، و گاهی به بزرگی یک توپ گلف هستند، تا زمانی که این سنگها بی حرکت هستند، بیمار دردی را احساس نمیکند؛ اما وقتی به حرکت میافتند، باعث تحریک و آسیب شده یا انسداد مجاری ادراری را به همراه دارند و در این زمان است که درد شدیدی به وجود میآورند و البته به ندرت شاهد این هستیم که سنگ های کوچک، بدون درد نیز دفع میشوند، از علائم وجود این بیماری در بدن، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1. درد شدید در پهلوها و دو طرف کمر
2. حالت تهوع و استفراغ
3. تکرر ادرار
4. درد و سوزش ادرار
5. تب و لرز
6. کاهش حجم ادرار
7. کدر بودن و بوی ناخوشایند ادرار
8. خون در ادرار به رنگ صورتی قرمز و قهوهای
9. احساس تخلیه فوری ادرار
نکته: علائم سنگ کلیه در مردان و زنان مشابه است، اما شدت و محل درد متفاوت است، در مردان، درد پشت و پهلو به کشاله ران منتشر میشود؛ در زنان، درد تیز و مهاجم به ناحیه فرج میرسد و محل درد با حرکت سنگ تغییر میکند و احتمال دارد موجی باشد؛ شدت درد به اندازه سنگ وابسته نیست و حتی سنگ کوچک درد شدیدی ایجاد میکند.
علائم کمتر شایع سنگ کلیه ها
در حالی که علائم فوق رایج ترین نشانه های سنگ کلیه هستند، علائم کمتر مکرری نیز بسته به اندازه، محل و حرکت سنگ رخ میدهند:
- برخی مردان هنگام وجود سنگ کلیه، درد در بیضه ها یا کشاله ران را تجربه میکنند.
- درد سنگ کلیه ثابت نیت، این درد متناوب از نظر شدت متفاوت بوده و با حرکت سنگ در دستگاه ادراری همزمان است.
- فرد مبتلا به سنگ کلیه احساس میکند که مثانه خود را به طور کامل حتی پس از ادرار کردن تخلیه نکرده است و این احساس ناشی از انسداد جزئی سنگ است که منجر به تخلیه ناقص مثانه می شود.
تشخیص سنگ کلیه
برای تشخیص ابتدا بیمار پس از تجربه دردهای شدید در پشت، شکم و پهلو، به پزشک عمومی مراجعه مینماید و پزشک عمومی پس از معاینه فیزیکی دقیق، و بررسی احتمالات، سایر عارضههای شکمی را رد کرده و بیمار را به پزشک متخصص اورولوژی و یا بهترین متخصص سنگ کلیه ارجاع میدهد.
اورولوژیست برای تایید و ارزیابی دقیق نوع، شکل و اندازه سنگ، به تصویربرداری و آزمایشات مختلف از جمله سونوگرافی، رادیوگرافی ساده یا تخصصی و سیتیاسکن نیاز دارد که برای بررسی دقیق محل و نوع سنگ نیاز است و همچنین لازم است برای بررسی سلامت کلیهها آزمایش خون و آزمایش ادرار نیز انجام شوند که در روند تشخیص تاثیر بهسزایی دارند.
برای از بین بردن سنگ کلیه چه باید کرد؟
موضوع مهمی که بیماران کلیوی باید به آن توجه داشته باشند، این است که گاهی این بیماری، ناشی از عوامل ژنتیکی بوده و رژیم غذایی نادرست، بی تحرکی، کم نوشیدن آب، مصرف نمک و شکر زیاد و یا گوشت قرمز، در ایجاد آن، نقش به سزایی دارند.
متخصص اورولوژی پس از تشخیص نوع سنگ، با دستورالعملهای تغذیهای مناسب، ورزش، و محدود کردن مصرف نوشابههای گازدار، چای پررنگ، گوشت قرمز و سبزیجات بسته به نوع سنگ، به جلوگیری از سنگ سازی دوباره و دفع سنگهای موجود میپردازد.
بیشتر بخوانید: درمان سنگ کلیه
روش های پیشگیری از ایجاد سنگ کلیه
پیشگیری از سنگ کلیه با رعایت سبک زندگی سالم و تغییر عادات تغذیهای امکان پذیر است و مهمترین روشها عبارتاند از:
- نوشیدن حداقل ۸ تا ۱۰ لیوان آب در روز باعث رقیق شدن ادرار و کاهش غلظت مواد معدنی میشود و احتمال تشکیل کریستال و سنگ را کاهش میدهد.
- کاهش مصرف نمک، پروتئین حیوانی و مواد غنی از اگزالات مانند اسفناج، چای، شکلات به کاهش رسوب کلسیم و اسید اوریک در کلیه کمک میکند و مصرف میوهها و سبزیجات تازه و منابع کلسیم سالم توصیه میشود.
- چاقی و کم تحرکی با افزایش غلظت ادرار و تغییرات متابولیک، احتمال سنگ سازی را بالا میبرد، ورزش منظم و کاهش وزن ریسک تشکیل سنگ را کاهش میدهد.
- کنترل نقرس، دیابت، مشکلات تیروئید و سایر اختلالات متابولیک، نقش مهمی در پیشگیری از سنگ کلیه دارد.
- مکمل های کلسیم و ویتامین D و داروهای مؤثر بر متابولیسم ادرار باید تحت نظر پزشک مصرف شوند تا از افزایش خطر سنگ جلوگیری شود.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنید؟
تشخیص زودهنگام علائم سنگ کلیه برای مدیریت و درمان موثر بسیار مهم است و اگر در پشت یا پهلو، همراه با حالت تهوع، استفراغ، خون در ادرار، تب یا مشکل در ادرار کردن، درد شدیدی را تجربه کردید، باید فورا به دنبال مراقبت های پزشکی باشید و علاوه بر این، اگر سابقه سنگ کلیه دارید و متوجه هرگونه تغییر در علائم خود شدید یا اگر درد غیرقابل تحمل شد، با پزشک تماس بگیرید.
سوالات متداول
سنگ شکن یک روش سرپایی و بدون نیاز به بیهوشی است و برای سنگ های زیر ۱/۵ سانتیمتر که نمیتوانند از مجاری ادراری عبور کنند، مفید و موثر واقع میشود.
تقریبا نیمی از بیمارانی که سنگ کلیه خود را دفع کردهاند، پس از ۵ تا ۱۰ سال، دوباره دچار این بیماری میشوند، بنابراین برای پیشگیری از این موارد، باید نوشیدن آب کافی، تغذیه مناسب و ورزش را در سبک زندگی خود جای دهند.
بله، اضافه وزن باعث تشکیل سنگهای کلسیمی و اسید اوریکی میشود.
خیر، مصرف زیاد ماءالشعیر مانند سایر نوشابههای گازدار ریسک سنگسازی کلیه را افزایش میدهد.
در نهایت…
همان گونه که پیشتر اشاره کردیم، این بیماری عوارض دردناکی را به همراه دارد، اما میتوان با نوشیدن روزانه ۶ تا ۸ لیوان آب، ورزش مناسب، تغذیه سالم و انجام معاینات و آزمایشات دورهای، از بروز آن پیشگیری نمود و چنانچه یک یا چند مورد از علائم سنگ کلیه را دارا هستید، در اسرع وقت به پزشک متخصص مراجعه نمایید و مراحل درمان مشکل را پیگیری کنید.